فرضیه تکامل داروین وحرکت جوهری ملا صدرا

فرایند رشد فکری بشر سبب ظهورمکاتب مختلف فلسفی در شرق و غرب گردید. گرچه نام فلسفه با یونان باستان، ارسطو و افلا طون گره خورده، اما تکامل و تداوم آن در عصر امویان در کشور های اسلامی انکار ناپذیر است. فلسفه مشاء و اشراق هردو ریشه در افکار ارسطو و افلاطون دارد، اکثر فلاسفه اسلامی چون ابوعلی سینا و فارابی، ابن رشد، طوس و کندی پیروان فلسفه مشاء و تعداد کمی هم مانند شیخ اشراق که بیشتر بینش عرفانی داشتند، پیرو فلسفه اشراق بودند. و اما درقرن هفده ملاصدرا پابه عرصه دانش فلسفی می گذارد، وی حکمت متعالی یا فلسفه "اصالت الوجود" برمبنای حرکت جوهری را درمقابل فلسفه اصالت ماهیت بنیاد گذاری نمود. ملا صدرا حرکت در جوهر را پایه فکر فلسفی خود قرار داد، وی حرکت جوهری را خروج تدریجی شی از قوه به فعل تعریف نموده، عقیده داشت که حرکت در اعراض اعتباری اما حرکت در جوهر هستی مادی به گونه سیال همیشه جاریست، فلاسفه مشاء ماهیت را مقدم بر وجود می دانستند، ماهیت ها را اصل و وجود را اعتباری فرض می کردند. اما ملاصدرا با دلایل محکم فلسفی ثابت نموده که ذات و جوهرشی سیال بوده و دایم درمسیر حرکت استکمالی قرار دارد، یعنی هستی مادی دایم به سوی تکامل در حرکت است و ماهیت ها عبارتند ازمراتب و درجه وجود اشیا است که برحسب آن درجه و مرتبه ی وجود، لباس هستی به تن می کند.

من سالها قبل درکتاب مقالات فلسفی استاد مطهری درتعریف روح بر اساس حرکت جوهری چنین خوانده بودم: " ماده درسیر حرکت جوهری واستکمالی خود به درجه از وجود می رسید که برحسب آن درجه وجود غیرجسمانی و غیرمادی می شود، چون هیچ مانعی بین طبیعت وماورای طبیعت وجود ندارد."

اگرفرضیه های تکامل داروین روزی از بدیهات علمی و یقینی سربدرکند و جایگاه خود را در پهلوی تیوری های علمی دریابد، می توان ادعا کرد که ایجادگر فکر فلسفی این دیدگاه ملاصدرا است. و ملاصدرا باخداشناسی کلیت جهان و عالم هستی را در امتداد حرکت جوهری به سوی کمال تفسیر نمود. جامدات، نباتات و حیوانات را مراتب وجود اشیا در مسیر حرکت جوهری می دانست چنانچه مولانای بزرگ هم گفته بود.

جمادی مردم و نامی شدم

وز نما مردم به حیوان سر زدم

بار دیگر از ملک پران شوم

آنچه اندر و هم ناید آن شوم

حرف محوری در فرضیه داروین ترانسفورمیسم یا تکامل انواع است که اگر با دقت کار تحقیقاتی صورت گیرد. خطوط موازی زیاد بین فرضیه تکامل و حرکت جوهری وجود دارد. فرضیه تکامل را می توان مراتب و درجات وجود در مسیر حرکت جوهری و استکمالی تفسیر نمود

چون ملاصدرا باور داشت که روح خداوند با حرکت جوهری در سیر تکامل ماده عمل می کند و می توان گفت که این همان ربوبیت خداوند است. از سوی دیگر انسان و طبیعت همه مخلوق خداوند اند، وی زمان را بعد چهارم ماده تعریف نموده و باور داشت که در امتداد زمان مراتب تکامل تحقق می یابد.

نویسنده:- محمد عظیم "ظیمی"